آيت الله العظمي سيد عزالدين حسيني زنجاني(ره)

 ولادت

حضرت آيت الله العظمي حاج سيد محمدعزالدين حسيني موسوي مجتهد­ زنجاني( ره)  در سال 1300ه.ش درخاندان علم و فقاهت،خاندان امام جمعه زنجان، در شهر زنجان ديده به جهان گشودند.

خاندان

جد اعلاي معظم له، آيت الله العظمي سيد محمد مجتهد سرداني (رحمه الله عليه) فقيه متبع و مورد احترام مردم زنجان در عصر قاجار بودند كه در طرد و دفع بابيت از زنجان نقش بسيار مهمي داشته­اند.
والد ايشان فقيه عارف مرحوم حضرت آيت الله العظمي سيد محمود حسيني زنجاني (رحمه الله عليه)،مشهور به امام جمعه زنجان، از علماي پارسا و مورد احترام بزرگان حوزه بودند. ايشان سال­هاي متمادي در نجف اشرف از محضر بزرگان آن حوزه مقدسه استفاده كرده و از دروس آيات عظام نائيني،آقا ضياء عراقي،شيخ الشريعه اصفهاني،سيد محمد كاظم يزدي (صاحب عروه) و به خصوص از درس آيت الله العظمي حاج شيخ محمدحسين غروي اصفهاني (كمپاني) بهره برده و جزء خصيصين و دوستان نزديك آيت الله العظمي غروي اصفهاني محسوب مي­شدند به طوري كه ما بين اين دو بزرگوار نامه­هايي در سير و سلوك مبادله شده است.

تحصيلات
ايشان تحت نظارت و سرپرستي والد بزرگوار خود مقدمات و سطح و كمي از خارج را در زنجان فرا گرفته و در اين حوزه از دروس والد معظم خود و دروس مرحوم آيت الله شيخ حسين دين محمدي(قدس سره)،از شاگردان آخوند خراساني(رحمه الله عليه)، استفاده بردند.معظم له سپس به شهر مقدس قم عزيمت كردند و در شهرعلم و فقاهت قم، در فقه و اصول از محضر درس آيات عظام: آيت الله العظمي سيد محمد حجت كوه كمري(رحمه الله عليه) [به مدت چهارده سال]، آيت الله العظمي سيد حسين طباطبايي بروجردي(رحمه الله عليه)[ به مدت ده سال]، آيت الله العظمي سيد صدرالدين صدر(رحمه الله عليه)،آيت الله العظمي سيد احمد خوانساري(رحمه الله عليه) و آيت الله العظمي ميرزا رضي زنوزي تبريزي(رحمه الله عليه) تلمذ فرمودند.
ايشان همچنين دوره كامل حكمت متعاليه را در محضر آيت الله العظمي امام خميني (قدس سره)،علامه سيدمحمد حسين طباطبايي تبريزي(قدس سره) و آيت الله شيخ مهدي مازندراني(قدس سره) تحصيل كرده و در دروس اسفار هر سه حكيم متاله حضور يافتند. لازم به ذكر است كه درس اسفار مرحوم علامه طباطبايي در قم با درخواست معظم له و حضور ايشان و جمعي از همدوره اي­هاي معظم له تشكيل شده است و مرحوم علامه نخستين حواشي خود را بر اسفار بر چاپ سنگي اسفار متعلق به معظم له مرقوم كرده­اند كه اين نسخه در گنجينه مخطوطات بيت معظم له نگهداري مي­شود. همچنين سلسله جلسات مباحثات شبانه با حضور علامه طباطبايي،كه بعدا به جلسات اصول فلسفه و روش رئاليسم منتهي مي­شود، به درخواست معظم له و در منزل ايشان در قم بنا گذاشته شده است.
وي جهت استفاده از حوزه درسي بزرگان حوزه مقدسه نجف مدت كوتاهي نيز به اين حوزه مشرف شده و از درس آيت الله العظمي سيد عبدالهادي شيرازي(قدس سره)، آيت الله العظمي سيد ابوالقاسم خويي(قدس سره) و آيت الله العظمي سيد محسن حكيم(قدس سره) استفاده كردند.

وي نخست تحت تربيت پدرش ميرزا محمود حسيني، امام جمعهٔ زنجان، مدارج علمي را طي کرد و همزمان به تحصيلات کلاسيک و فراگيري زبان فرانسه نزد ميرزا مهدي خان وزيري پرداخت. قبل از تشکيل حوزه علميه قم به‌وسيله عبدالکريم حائري يزدي حوزه‌هاي شهرهاي ايران فعــال بوده، حوزه علميه زنجان موقعــيت خاصي داشته است. وي دوران مقدمات، سطح و مقداري از درس خارج را در حوزه زنجان و در نزد اين اساتيد گذراند.

اساتيد

1.    سيد رضا جوقيني (جامع المقدمات)

2.    سيد عبد الصمد غزالي (سيوطي)

3.    شيخ مختار لنکراني (مغني)

4.    شيخ يحيي مدرسي (مطول) دوره سطح؛

5.    علي رفاه (شرح لمعه)

6.    آيت‌الله سيد احمد مجتهدي – عموي او – (قوانين الاصول)

7.    آيت‌الله حسين دين‌محمدي زنجاني (رسائل و مکاسب)

8.    آيت‌الله عبدالکريم خوئيني زنجاني (کفاية الأصول) دوره فلسفه و منطق؛

9.    سيد مجتبي موسوي انگوراني (منطق)

10.آيت‌الله ميرزا محمود حسيني زنجاني (منظومه و اسفار در فلسفه) وي در دوره خارج به همراه رضا روزبه در جلسات درس پدرش، ميرزا محمود حسيني زنجاني شرکت مي‌کرد.

تدريس

معظم له سطوح عالي دروس حوزوي را در حوزه هاي علميه قم ، زنجان و مشهد تدريس كرده اند و بيش از سي سال است كه در حوزه علميه مشهد به تدريس خارج فقه و اصول،تفسير،كلام و عقايد و فلسفه مشغول هستند و بسياري از افاضل حوزه و دانشگاه از دروس معظم له بهره مند بوده اند و تعدادي نيز به اخذ درجه اجتهاد از محضر ايشان نائل شده­اند.
از شاگردان برجسته معظم له مي توان به فرزند بزرگوارشان فقيه عالي قدر حضرت آيت الله سيد محمد حسيني زنجاني، مدرس خارج فقه و اصول حوزه علميه زنجان و مسئول بخش استفتاءات معظم له، اشاره كرد.
مرجعيت

معظم له بنا به درخواست جمعي از مومنين و فضلاء حوزه در سال 1354 رساله عمليه خود را با عنوان رساله جامع الاحكام در مشهد مقدس منتشر كردند و جمعي از مومنين در تقليد به ايشان رجوع كردند.پس از رحلت حضرت آيت الله العظمي اراكي(رحمه الله عليه)، رساله فعلي معظم له با عنوان رساله توضيح المسائل در سال 1373 منتشر شد و جمع ديگري از مومنين در تقليد به ايشان رجوع كردند. فعلا دفاتر معظم له در شهرهاي مشهد، زنجان و تبريز فعال هستند و در ايام حج  بعثه معظم له به منظور پاسخ گويي به استفتاءات مقلدين و ساير امور شرعي در مدينه منوره و مكه مكرمه مستقر است.

ويژگي اخلاقي
ايشان بسيار خليق، مهربان، متواضع، گشاده رو و با حوصله هستند و به خصوص با دقت و حوصله به پرسش­هاي جوانان پاسخ مي­دهند و از اين رو بيشتر نمازگزاران و مراجعان مسجد امام صادق(عليه السلام) مشهد مقدس و دفتر ايشان را دانشجويان و طلاب تشكيل مي­دهند.
ايشان نسبت به خاندان اهل بيت عصمت و طهارت (عليهم السلام) و به خصوص به جده بزرگوارشان (سلام الله عليها) محبت و علاقه فوق العاده­اي دارند و جنبه ولايت در ايشان بسيار قوي است.
علاقه و توجه فراواني به مجلس روضه حضرت ابا عبدالله الحسين (عليه السلام) و تعظيم شعائر حسيني(عليه السلام) دارند به طوري كه بيش از 35 سال است كه به طور مرتب در بيت خود در مشهد مقدس روضه هفتگي برگزار مي­كنند و بر مصائب حضرت سيد الشهداء (عليه السلام)  اشك مي­ريزند.
انس مخصوصي با ادعيه مأثور از اهل بيت( عليهم السلام) و به خصوص صحيفه سجاديه دارند به طوري که اکثر ادعيه مأثور را از حفظ هستند و هميشه در سخنان خود به جنبه هاي معرفتي اين ادعيه اشاره مي­کنند و معتقدند كه بسياري از  ادعيه ماثور از اهل بيت(عليهم السلام) مهجور واقع شده اند و كمتر به دقايق و ظرايف و محتواي عميق اين ادعيه توجه شده است.
به دروس اعتقادي و تفسير قرآن کريم اهميت خاصي قائل هستند به طوري که درس­هاي عقايد و تفسير معظم له تقريباً هيچ گاه تعطيل نشده است.
يکي از معدود مراجع فعلي است که در کنار فقه و اصول و تفسير در عرفان و فلسفه نيز صاحب نظر و داراي مطالعات عميق هستند و معتقدند که هر چند برخي آراء و عقايد فلاسفه و عرفا با مکتب اهل بيت (ع) سازگار نيست اما موارد سازگاري نيز کم نيست و نکات قابل استفاده در آثار ايشان وجود دارد.
در حديث ديگران
شخصيت علمي و معنوي معظم له در ميان فضلاء و اهل خبره مشخص و مسلم است و نيازي به تعريف ندارد اما در آثار و سخنان برخي از بزرگان مطالبي درباره ايشان آمده كه نقل آنها خالي از لطف نيست:

1. مرحوم حضرت آيت الله العظمي سيد محمدهادي ميلاني(قدس سره) در نامه هايي كه خطاب به معظم له نوشته اند از ايشان با القابي چون «روح الفضيله و جثمانها»،« نادره الدهر»،«غياث الاسلام» و «علامه» ياد كرده اند. با بررسي مجموعه مكاتبات آيت الله العظمي ميلاني ،كه تحت عنوان «علم و جهاد» در دو مجلد به چاپ رسيده است، معلوم مي­شود كه ايشان چنين القابي را فقط براي معظم له به كار برده­اند و براي ديگر اعاظم از القاب متعارف استفاده كرده­اند.

2.مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبايي تبريزي، در آخرين مصاحبه تلويزيوني و در پاسخ به اين سوال كه كدام يك از شاگردان تان توانستند رابطه خاص استاد و شاگردي را با شما داشته باشند و به كدام يك در فلسفه اسلامي مي­شود اعتماد داشت،ابتدا از استاد شهيد مرتضي مطهري و سپس از معظم له با عنوان« آقاي امام زنجاني» و پس از آن از سه عالم بزرگوار ديگر نام بردند.

3. آيت الله شهيد سيد محمد علي قاضي طباطبايي(قدس سره) در كتاب« تحقيق درباره اول اربعين حضرت سيد الشهداء(عليه السلام)» به مناسبتي درباره معظم له چنين نوشته اند: «…پس از مراجعت از آن سفر[تبعيد بافت] در زنجان به اقامت اجباري قريب شش ماه بودم و از مهرباني­هاي اهالي زنجان عموما و از مهمان نوازي و محبت هاي بي پايان صديقنا الاخ الامجد علامه جليل آيت الله آقاي حاج آقا عزالدين حسيني (دامت بركاته) خصوصا كاملا برخوردار بوده و به ويژه از مذاكرات علمي و مباحثات فقهي و ادبي و تاريخي كه در حضور آن برادر مكرم معظم واقع مي­شد صفاي عجيب و حظوظ روحي غريب داشت كه به وصف نمي­آيد و به عبارت نمي­گنجد.

4. مرحوم آيت الله شيخ علي فلسفي(قدس سره)،از شاگردان مرحوم آيت الله العظمي خويي(قدس سره) و صاحب اجازه اجتهاد بلند مرتبه از آن فقيه بزرگ، در مجلسي كه اكثر علماي بزرگ مشهد مقدس در آن حضور داشتند و در امري كه نياز به اجازه مجتهد جامع الشرايط و اعلم علماي بلد داشت از معظم له كسب اجازه مي­كنند و مي فرمايند:«ما حضرت عالي را اعلم علماي بلد مي­دانيم».

5. مرحوم آيت الله سيد محمدحسين حسيني تهراني(رحمه الله عليه)، در يادنامه مرحوم علامه طباطبايي، مهر تابان، درباره معظم له چنين مي­نويسند:« رفيق شفيق و صديق ارجمند حضرت آيت الله حاج سيد عزالدين زنجاني (دامت بركاته) از مبرزين از قدماء شاگردان علامه طباطبايي( رحمه الله عليه) مي­باشند… مردي است جامع بين علم و عمل و بين معقول و منقول ، مفسر قرآن كريم، وارد در ابحاث علميه و فلسفيه و متعبد به عبوديت الهيه و متخلق به اخلاق حسنه مي­باشند و حقا مي­توان ايشان را يكي از نمونه هاي بارز مفاخر اسلام شمرد».

6. مرحوم شيخ آقا بزرگ طهراني (قدس سره) : ترجمه عبارت شيخ آقا بزرگ چنين است:«عالم فاضل معاصرآقاي سيد عزالدين فرزند سيد محمود جانشين پدر در زنجان شده است. آقاي سيد موسي[آيت الله العظمي سيد موسي شبيري زنجاني(دامت بركاته)] فرزند سيد احمد زنجاني،ساكن قم،از هر دو (از پدر و پسر) تعريف و تمجيد مي­كند».

7. آيت الله سيد محمد حسيني زنجاني(دامت بركاته): ايشان در احكام تاكيدشان به روايات است و روايات را خيلي خوب معنا مي­كنند و از دل روايات، روايات ديگر را تفسير و توجيه مي­كنند و من در اين مسئله نظير ايشان را حتي در قم نديدم… در اين مسئله كه فقيه از دل روايات مطلب را بيرون آورد و قرينه براي فهم مطلب ديگر بگيرد نظير ايشان را نديده ­ام.
تاليفات

از حضرت آيه الله العظمي حسيني زنجاني تاکنون چند اثر منتشر شده است که عبارتند از:
رساله جامع الاحكام
رساله توضيح المسائل
منتخب رساله توضيح المسائل
مناسك حج و عمره مفرده
شرح خطبه حضرت زهرا (سلام الله عليها)
حکمت فاطمي ،تلخيصشرح خطبه حضرت زهرا (س)
تفسير سوره مبارکه حمد
راه رستگاري ، جستاري در باب اسلام و ايمان
مطارحات حول معيار الشرک في القرآن
معيار شرک در قرآن
شرح زيارت عاشورا
صد و ده پرسش و پاسخ بخشي از استفتاء­ات معظم له
فيض العليم في شرح تحفة الحکيم
زندگي‌نامه علامه فرزانه شيخ محمدجواد بلاغي
حاشيه بر شرح منظومه ملاهادي سبزواري
شرح و نقد مثنوي معنوي
حاشيه بر اسفار ملاصدرا
تصوف و در نهايت شرح نهج‌البلاغه
رسالة في حقيقة الايمان (تقرير)
تعليقات بر تفسير شبر (تقرير)

وفات

آيت الله العظمي حسيني زنجاني سرانجام در سحر گاه ۲۴ ارديبهشت ۱۳۹۲، سوم رجب سال 1434مصادف باشهادت حضرت امام هادي عليه السلام جان به جان آفرين تسليم کرد و به ملکوت اعلي پيوست. و روز 26 ارديبهشت در جورا ملکوتي ثامن الائمه علي بن موسي الرضا عليه السلام آرام گرفت.