آيت اللّه سيد محمود حسینی مرعشى (ره)

(1408 – 1307هـ ق)

ولادت و اساتيد

مرحوم آية اللّه سيد محمود مرعشى- در سال 1307ه . ق از خاندان علم و فقاهت، در تهران چشم به جهان گشود. او خود مادّه تاريخ ولادتش را در دو بيت شعر، چنين آورده است: يا اَيّهَا السّائلُ عَنْ اَحْوالى  ها اَنَا اَذْكرُ لَكَ ما فى  بالى  فَاَوّلاً سَأَلْتُ تاريخَ النّظَر فَهكذا اَجابَنى  بِرّ ظَهَر اى كسى كه از احوال من مى پرسى، اكنون آنچه در خاطرم مانده براى تو بازگو مى كنم؛ در آغاز از تاريخ يادها و خاطرات گذشته پرسيدم به من پاسخ داد: برّ ظهر؛ شخص نيكى كه آشكار شد. اين جمله به حساب ابجد 1307 مى باشد. آيت اللّه سيد محمود مرعشى در دامن پاك مادرى علويّه و پاك سرشت از سلسله سادات اعرجى معروف به مسجد حوضى هاى تهران، و در پرتو تربيت پدرى، كه به راستى از علماى ربّانى بود، در تهران بزرگ شد و در شش سالگى همراه پدر و مادر و سه برادرش به نجف اشرف هجرت كرد و در آنجا پس از فراگيرى خواندن و نوشتن و كتاب هاى مقدّماتى، براى تحصيل علوم حوزوى آماده گرديد. صرف و نحو و منطق و مقدمات را نزد پدر و همچنين برادر بزرگوارش آية اللّه سيد احمد مرعشى فراگرفت. سپس سطوح را به ترتيب در محضر علماى بزرگ و مدرّسان عالى مقام: ميرزا آقاى اصطهباناتى، شيخ على محمد يزدى، آية اللّه شيخ ضياء الدين عراقى، شيخ على قوچانى و شيخ على گنابادى، آموخت. آن گاه درس خارج فقه و اصول را از محضر بزرگانى چون: ملا محمد كاظم خراسانى (صاحب كفايه)، سيد محمد كاظم يزدى (صاحب عروة الوثقى)، شيخ ضياء الدين عراقى و ميرزا حسين نايينى، فرا گرفت. وى علم رجال را در محضر آية اللّه سيد ابوتراب خوانسارى و علم كلام را در محضر آية اللّه شيخ محمد جواد بلاغى آموخت، و بيشترين استفاده را از اين علماى محقق و بزرگ نمود.
خاندان بزرگ مرعشى
مرحوم حضرت آيت اللّه سيد محمود مرعشى فرزند آيت اللّه سيد سلطانعلى مرعشى شوشترى، از سادات صحيح النّسب حسينى است كه با سى و دو واسطه به حضرت حسين اصغر (ع) ، فرزند حضرت امام سجاد (ع) مى رسد. علت نامگذارى اين سلسله به مرعشى اين است كه واژه مرعشى به معنى پرنده بلند پرواز و كبوتر سفيد است كه در هوا دور مى زند.  نظر به اين كه جدّ اعلاى اين سلسله به شخصى به نام ابى الحسن على بن ابى محمد عبداللّه مى رسد، كه وى نيز با چهار واسطه به امام سجّاد (ع) منتهى مى شود، و ايشان در عصر خود از سادات بسيار ارجمند و داراى موقعيت عظيم بود؛ لذا مردم به او مرعش (پرنده شكوهمند) لقب دادند و فرزندان او را سادات مرعشى ناميدند. شهر قهرمان مرعش كه در شمال شهر موصل قرار گرفته و اكنون در جنوب تركيه واقع شده و جزء كشور تركيه است، به نام همين شخصيت ارجمند تأسيس گرديد و قبر او نيز در همين شهر است. مرحوم سيد مير قوام الدين مرعشى، معروف به مير بزرگ، كه مرقد او در شهر آمل مازندران و داراى صحن و سر او گنبد عظيم و بزرگ است، نخستين نفر از سادات مرعشى است كه وارد مازندران شد و در آنجا حكومت علوى تشكيل داد و حكومت او تا زمان تيمور لنگ ادامه يافت. از آن پس بر اثر جنگ هاى دامنه دار، سادات مرعشى پراكنده شدند. مرحوم مير سيد نجم الدين محمود مرعشى آملى از نواده هاى برادر سيد مير قوام الدين، در آغاز قرن هشتم قمرى، هنگام بازگشت از عتبات عاليات (كه براى تحصيل علوم حوزوى به عتبات سفر كرده بود) وارد شوشتر شد و به درخواست سيد عزّ الدين يا عضد الدّوله، امير شوشتر، در شوشتر ماندگار شد و يگانه داماد آن امير گرديد. بدين ترتيب سادات مرعشى در شوشتر پديدار شدند. مير سيد نجم الدين براى ترويج مذهب تشيع، تلاش فراوان نمود به طورى كه جمعى از اهل تسنّن در پرتو تبليغات ايشان شيعه شدند و آيين تشيع در ديار شوشتر رواج يافت. وى جدّ چهاردهم سيد سلطانعلى است. به اين ترتيب مرحوم آية اللّه سيد سلطانعلى بن سيد ابراهيم، پدر حضرت آية اللّه سيد محمود مرعشى 4 در شوشتر به دنيا آمد. بنابراين پدر و اجداد نزديك مرحوم آية اللّه سيد محمود مرعشى از سلسله سادات مرعشى شوشتر مى باشند. سلسله نسب خاندان مرعشى در قسمت پايان اين گفتار آمده است.
شاگردان
آية اللّه سيد محمود مرعشى پس از وصول به درجات عالى علوم حوزوى و اجتهاد، به تدريس و تربيت شاگردان پرداخت و حوزه تدريس خارج فقه و اصول را در حوزه علميه نجف اشرف تشكيل داد و در كنار آن به تأليف كتاب هاى تحقيقى و استدلالى، پيرامون علم اصول و فقه و ساير مسائل اسلامى همت گماشت و شاگردان برجسته اى در محضر درس او پرورش يافتند. ايشان از آنجا كه به زبان عربى تسلّط كاملى داشت و تدريس مى كرد، بيشتر شاگردانش از طلاب لبنانى و عراقى بودند؛ از جمله آنها: آية اللّه سيد حسين مكّى جبل عاملى است كه اخيراً به جاى علّامه سيد محسن امين صاحب اعيان الشّيعه، اقامه جماعت مى كند و مدرسه علميه اى در دمشق (سوريه) تأسيس نموده است. از شاگردان ديگر او، آية اللّه شيخ اسماعيل بعلبكى جبل عاملى، آية اللّه سيد عبدالصّاحب جبل عاملى، شيخ موسى سودانى، و مرحوم شيخ كاظم ساعدى است كه در محضر ايشان به درجه اجتهاد نايل شده اند. آية اللّه سيد محمود مرعشى امر تدريس و تأليف را با جديت تمام تا سال 1365 قمرى – كه مصادف با رحلت مرجع بزرگ تقليد، آية اللّه سيد ابوالحسن اصفهانى بود – ادامه داد. به اين ترتيب ايشان از سال 1313 تا سال 1365 ،يعنى 52 سال، در حوزه علميه نجف اشرف به تحصيل، تحقيق، تدريس و فعاليت هاى علمى پرداخت و از عمر با بركت خود كمال استفاده را نمود.
سفر به آفريقا
آية اللّه سيد محمود مرعشى بيانى شيوا داشت و در ابلاغ اسلام و احكام نورانى آن به مردم – بويژه مردم دور افتاده – به شدت احساس مسؤوليت مى كرد. با اين كه فقيه و مجتهد بود، گاهى ترجيح مى داد كه هجرت كند و با سخنرانى و تبليغات، مسايل اسلامى را به مردم بياموزد. بر همين اساس در دوران جوانى، بنا به دعوت بعضى از بستگانش كه در آفريقاى شرقى اقامت دارند، به آنجا سفر كرد و ماه ها در شهرهاى مِقْدَشو، بَمْباسِه، دارالسّلام زنگبار، جزيره مَدَگَسْگر به تبليغ پرداخت و در آن سامان، منشأ آثار و بركات معنوى و مادى فراوانى براى شيعيان آفريقا گرديد؛ از جمله با تبليغات سادات مرعشى و ايشان، چندين مسجد در آن ديار تأسيس شد.
بازگشت به نجف و هجرت به تهران
آية اللّه سيد محمود مرعشى پس از مدّتى اقامت در آفريقا، به نجف اشرف بازگشت و در حوزه علميّه نجف به تدريس فقه و اصول و پرورش شاگرد ادامه داد. تا اين كه حضرت آية اللّه العظمى سيد ابوالحسن اصفهانى در سال 1365 ق. رحلت كرد. آن گاه ايشان به ايران هجرت نمود و چند سال در تهران به اقامه جماعت در مسجد امام زاده معصوم و رسيدگى به امور مسلمين، و تدريس و بحث هاى فقهى و اسلامى پرداخت و خدمات فقهى، فرهنگى، اجتماعى و تبليغى شايانى به عمل آورد. مرحوم حجة الاسلام شيخ محمد رازى درباره سفر ايشان به تهران مى نويسد: آية اللّه سيد محمود مرعشى (ره) در زمان رياست آية اللّه مجاهد سيد ابوالقاسم كاشانى (ره) به تهران عزيمت نمود، و چندين سال به اقامه جماعت و هدايت مردم همّت گماشت. سپس به عللى از آنجا به نجف اشرف مراجعت نمود. آية اللّه سيد محمود مرعشى در مسجد خود در تهران، با مردم ارتباط صميمانه و بسيار با صفا داشت و مردم نيز او را دوست مى داشتند و از محضرش كمال استفاده را مى بردند. وقتى كه از دنيا رفت، در مجالس ترحيم او شركت نمودند؛ حتى نزد بستگان آن مرحوم آمده و پس از استجازه، مجلس بزرگداشت با شكوهى در مسجد ارك تهران برگزار كردند و سوگوارانه در آن شركت نموده و احساسات پاك و خالصانه خود را ابراز داشتند.
هجرت به حوزه علميه قم
آية اللّه سيد محمود مرعشى، پس از سفرهاى تبليغى و مراجعت به حوزه علميه نجف، آهنگ هجرت به قم نمود. و اين در وقتى بود كه حضرت آية اللّه العظمى بروجردى به قم آمده بود.  و با ورود پر بركت ايشان به قم، حوزه نيز انسجام و رونق تازه اى يافته، زمينه هاى رشد و گسترش آن فراهم شده بود. از اين رو نياز شديدى به حضور اساتيد بزرگ و فقهاى عالى مقام داشت. در چنين موقعيتى، آية اللّه سيد محمود مرعشى وارد قم شد و در قم اقامت گزيد و جلسات درس خارج فقه و اصول تشكيل داد و طلاب بسيارى از محضر درس ايشان استفاده كردند. در حقيقت هجرت به قم، فصل تازه اى از زندگى آية اللّه مرعشى بود، تا آنچه را از تجربيات علمى در حوزه نجف اندوخته بود، در حوزه علميه قم به كار گيرد. لذا پس از ورود به قم، به درس و بحث و تربيت طلاب مى پردازد.
تأليفات
1 – بيدارى بشر، يا پرهيز از خطر (كه چاپ شده و پيرامون رد بابيت و بهائيت است.) 2 – حاشيه بر فرائد الاصول (رسائل شيخ انصارى) – خطّى. 3 – حاشيه بر كفاية الاصول (ملّا محمّد كاظم خراسانى) – خطّى. 4 – حاشيه بر كتاب طهارت شيخ انصارى (به طور مبسوط، امّا ناتمام) – خطّى. 5 – كتاب رساله در وجوب حجاب (استدلالى) – خطّى. 6 – طريق الوصول الى دقائق العقول چهار جلد، مشتمل بر: توحيد، نبوت، امامت و معاد – خطّى. 7 – ابقاء الحلية فى وجوب اعفاء اللّحية (استدلالى در حرمت تراشيدن ريش) – چاپ شده. 8 – رساله در رد صوفيه – چاپ شده. 9 – شرح دعاى ندبه به عربى كه در حقيقت يك دائرة المعارف بسيار عميق و مفيد است. – خطّى. 10 – نفحة الرّحمان فى حكمة لقمان – خطّى. 11 – اعيان المرعشية – خطّى.
وفات
آية اللّه سيد محمود مرعشى، 101 سال عمر كرد. در سال هاى آخر عمر بر اثر كهولت سن، هر دو پايش ناتوان شده بود و نمى توانست راه برود يا بايستد. سرانجام اين مرد خدا و عاشق خاندان نبوّت، پس از عمرى طولانى و پربركت، در بستر بيمارى افتاده و تحت سرپرستى و پرستارى فرزندانش مرحوم سيد مهدى مرعشى و آقاى مهندس ابوالحسن مرعشى قرار گرفت. ولى تقدير الهى اين بود كه از دنيا به سوى عالم بقا كوچ كند. روح پاك او در كرج در خانه فرزندش به ملكوت اعلى پيوست. پيكر مطهّرش را با تجليل و تشييع با شكوه به قم آوردند و پس از طواف در حرم حضرت معصومه (س) مرحوم آية اللّه العظمى سيد شهاب الدين حسينى مرعشى به همراه انبوه مردم و علما و طلاب، در صحن بزرگ، بر آن نماز گزارد. سپس در حجره شماره 38 صحن بزرگ، نزديك مقبره آية اللّه شهيد شيخ فضل اللّه نورى كه در قسمت شرقى آن واقع شده، به خاك سپردند. رحلت او در روز 27 شوّال المكّرم سال 1408 ه . ق برابر با خرداد سال 1367 ش. رخ داد. بنابراين با توجه به سال تولد او كه سال 1307 ه . ق بود، 101 سال عمر كرد. سلام و درود همه پيامبران، صالحان، شهدا و كرّوبيان بر روح بلند او باد كه پاك زاد و پاك زيست و پاك مرد.
نوشته لوح قبر
بر سنگ قبر او كه در گوشه حجره مذكور، در ديوار نصب شده، چنين نوشته شده است: هُوَالْحَىّ الّذى  لا يَمُوتُ – هذا مرقد العالم الجليل، والحبر النّبيل، سيّد الفقهاء والا صوليين، آية اللّه العظمى الحاج السيّد محمود الحسينى المرعشى، الّذى صرف عمره المبارك فى خدمة العلم، والّذى خرج على يَدَيه ثُلّة من العلماء الاماثل فى الحوزتين النّجف الاشرف و قم المحروسة. توفى (ره) فى يوم 27 شوّال المكرّم 1408 ه . ق.