آيا تشيع، زائيده ذهن عبدالله بن سبا است؟

فرضيه هاي موهوم پيرامون پيدايش شيعه

فرضيه نخست :

تشيع، ساخته و پرداخته عبدالله بن سبا

طبري درباره اين توهّم ساختگي مي نويسد: «يك يهودي به نام عبدالله بن سبا در صنعا، در زمان عثمان اظهار مسلماني كرد و در بين مسلمانان نفوذ نمود و شروع به رفت و آمد در شهرها و مراكز مسلمانان همچون شام، كوفه، بصره ومصر كرده و بشارت مي داد كه پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله) هم مانند عيسي بن مريم باز خواهد گشت و علي (عليه السلام) وصيّ محمد (صلّي الله عليه وآله) است، آنگونه كه هر پيامبر را جانشيني است؛ و علي خاتم اوصياست، آن سان كه حضرت محمد خاتم پيامبران است و عثمان حق اين وصيّ را غصب كرده و در حق او ستم نموده است، پس بايد با او مبارزه كرد تا حق به حقدار برسد. گروه هايي از مسلمانان به او گرويدند كه از صحابه بزرگوار يا تابعين شايسته بودند، مثل ابوذر، عمار ياسر، محمد بن حذيفه، عبدالرحمن بن عديس، محمد بن ابي بكر، صعصعة بن صوحان، مالك اشتر و مسلمانان نيكو وشايسته ديگر. پيروان او مردم را بر ضدّ حاكمان مي شوراندند ونامه هايي در نكوهش از فرمانروايان نوشته به شهرهاي ديگر مي فرستادند. در نتيجه، عده اي از مسلمانان با تحريك آنان قيام كردند و به مدينه آمدند و عثمان را در خانه اش محاصره كرده و كشتند. مسلمانان با علي (عليه السلام) بيعت كردند، طلحه و زبير بيعت را شكسته به بصره رفتند. »[1]

داستان پيروان عبدالله بن سبا، بر اساس آنچه طبري در حوادث سال 30 ـ 36 هجري نوشته، تا اينجا به پايان مي رسد. تاريخ نگاران و مقاله نويسان بعدي آن را به عنوان يك حقيقت پذيرفته و نقل كرده اند و همه افكار و نظريه ها را بر اين پايه نهاده اند و در طول قرن ها و نسل ها در گمان اينان، شيعه زاييده پيروان عبدالله بن سبا به شمار آمده است.

خاورشناساني كه طفيلي سر سفره مسلمانان اند در بررسي هاي خود همين فرضيه نادرست را پيروي كرده اند.

تشيع در عصر پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله) آشكار شد و پيروان علي (عليه السلام) را شيعه مي گفتند و در زمان پيامبر (صلّي الله عليه وآله) و پس از او وجود داشتند

نظر محقّقان درباره اين فرضيه

1 – داستاني را كه طبري آورده است، با چشم پوشي از ناشناخته هايي.

كه در سند آن است، به افسانه و خرافات شبيه تر است؛ زيرا باور كردني نيست كه يك يهودي در زمان خلافت عثمان از صنعا بيايد و مسلمان شود و بزرگان صحابه و تابعين را بفريبد و همه جا بگردد و هسته هاي ضدّ عثمان تشكيل دهد و آنان را به مدينه آورده و بر ضدّ خلافت اسلامي بشوراند، آنگاه در برابر ديدگان صحابه و تابعين به خانه خليفه يورش آورند و او را به قتل برسانند. اين قصّه كرامت مسلمانان و صحابه و تابعين را نيز زير سؤال مي برد و آنان را به صورت گروهي ساده ترسيم مي كند كه فريب يك يهودي نيرنگ باز را كه تظاهر به مسلماني مي كند بخورند، بي آنكه او را بشناسند، در حالي كه ميان مسلمانان، بزرگان و آگاهان و انديشمندان حضور داشتند.

2 . بررسي سيره عثمان و معاويه نشان مي دهد كه آنان هرگز اجازه نمي دادند كه مخالفانشان در مناطق اسلامي بگردند و تبليغات عليه آنان انجام دهند. گواه اين نكته اين است كه:

چون ابوذر با عثمان مخالفت كرد، او را از مدينه به ربذه تبعيد نمود. عثمان، عمار ياسر را چنان زد كه فتق او پاره شد و عوامل عثمان يكي از دنده هاي او را شكستند.[2] و حوادث ديگري كه عليه مخالفان خلافت و معترضان پيش آمد و از وطن خود تبعيد شدند.

چرا با عبدالله بن سبا مثل ديگران برخورد نشد؟

 چرا خليفه با كشتن او ريشه اين فتنه ها را نخشكاند؟ آيا خشونت و سختگيري او فقط مخصوص نيكان از امت محمد (صلّي الله عليه وآله) بود كه هر چه مي خواست بر سر آنان آورد؟[3]

حقيقت ديگري كه پژوهشگران معاصر پرده از آن برداشته اند، اين است كه شواهد و قراين نشان مي دهد كه عبدالله بن سبا از چهره ها و قهرمان هاي ساخته و پرداخته قصّه گويان و افسانه سرايان است، تا وسيله سرگرمي حرمسراها و ناز پروردگان باشد، و گرنه روي زمين وجود خارجي نداشته اند. دكتر طه حسين در كتاب «الفتنة الكبري» به اين نكته رسيده است، خاورشناساني چند نيز از او پيروي كرده اند. علاقه مندان به نتيجه پژوهش اين بزرگان درباره عبدالله بن سبا به منابع پاورقي رجوع كنند.[4]

فرضيه دوم :

رنگ و ريشه ايراني تشيّع

براي پيدايش شيعه، فرضيّه دوّمي مطرح است كه اختراع خاورشناسان است. آنان معتقدند تشيع، پديده اي است كه پس از رحلت پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله) پيدا شده است، از اين رو در پي علّت و سبب پيدايش آن بر آمده اند، تا رسيده اند به اين كه تشيّع، رنگ و ريشه ايراني دارد.

خلاصه اين فرضيه اين است كه مذهب شيعي يك گرايش ايراني است، زيرا عرب معتقد به آزادي بود و ايرانيان معتقد به پادشاهي و وراثت بودند و معناي انتخاب را نمي دانستند. چون پيامبر (صلّي الله عليه وآله) در گذشت و فرزندي نداشت، گفتند : پس از او علي (عليه السلام) به خلافت شايسته تر است. هماهنگي فكري ميان ايرانيان و شيعه ـ يعني موروثي بودن خلافت ـ دليل آن است كه تشيع، مولود ايرانيان است.

اين فرضيه ادّعايي بي دليل است، دلايل فراواني كه براي تشيع، ريشه عربي را ثابت مي كند، دروغ بودن آن را ثابت مي كند.

دلايل عربي بودن ريشه تشيع عبارت است از :

1 . تشيع در عصر پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله) آشكار شد و پيروان علي (عليه السلام) را شيعه مي گفتند و در زمان پيامبر (صلّي الله عليه وآله) و پس از او وجود داشتند.

پيشگامان تشيع در زمان پيامبر (صلّي الله عليه وآله) و اميرالمؤمنين (عليه السلام) همه عرب بودند و جز سلمان محمدي كسي از ايرانيان در ميان آنان نبود.

اسلام ميان ايرانيان نيز مثل ملّت هاي ديگر منتشر مي شد و ايران به تشيع معروف نبود، تا آنكه گروهي از شيعيان اشعري به قم و كاشان كوچ كردند و بذر تشيع را در آنجا افشاندند. اين در اواخر قرن نخست بود، در حالي كه ايرانيان در زمان خليفه دوم يعني از سال 17 هجري مسلمان شده بودند

2 – امام علي بن ابي طالب (عليه السلام) در ايام خلافتش با سه جنگ درگير بود : جنگ جمل، صفين و نهروان و همه سپاهش عرب خالص عدناني و قحطاني بودند. گروه هايي از قريش، به سپاه او پيوسته بودند و فرماندهان سپاه او از سران همين قبايل بودند، همچون هاشم مرقال، مالك اشتر، صعصعة بن صوحان و برادرش زيد، قيس بن سعد بن عباده، عبدالله بن عباس، محمد بن ابي بكر، و … اميرالمؤمنين (عليه السلام) با همين سپاه و همين فرماندهان بصره را فتح كرد، با قاسطين در صفين نبرد كرد و مارقين را از بين برد. پس در اين سپاه و فرماندهان، ايراني ها كجايند، تا احتمال دهيم كه آنان شالوده تشيع اند!؟ به علاوه تنها ايرانيان نبودند كه اين مذهب را داشتند، بلكه ترك ها، هندي ها وغير عرب هاي ديگري هم شيعه بودند.

3 – اسلام ميان ايرانيان نيز مثل ملّت هاي ديگر منتشر مي شد و ايران به تشيع معروف نبود، تا آنكه گروهي از شيعيان اشعري به قم و كاشان كوچ كردند و بذر تشيع را در آنجا افشاندند. اين در اواخر قرن نخست بود، در حالي كه ايرانيان در زمان خليفه دوم يعني از سال 17 هجري مسلمان شده بودند.

ايرانياني كه مسلمان شدند، در آغاز كار جز اندكي شيعه نبودند، و بيشتر دانشمندان اهل سنّت همچون بخاري، ترمذي، نسائي، ابن ماجه، و حاكم نيشابوري و كساني ديگر كه در طبقه بعد آمدند، ايراني بودند.

البته گاهي براي ايراني بودن ريشه تشيع، به اين استدلال مي شود كه تشيع و ايرانيان در موروثي بودن خلافت هم عقيده بودند. در دوره ساسانيان و ديگران چنين بود. ولي خلافت از نظر شيعه موروثي نيست، بلكه تابع نصّ و تعيين است، نهايت آنكه خداي متعال، نور امامت را در خاندان ويژه اي قرار داده كه هر امامي، امام پس از خود را تعيين مي كند.

4 – هر كس تاريخ ايران و زندگي دانشمندان ايراني و ورودشان به تسنّن و تشيّع را مطالعه كند، در مي يابد كه تا اوايل قرن دهم، تسنّن در ايران رواج داشت، تا آنكه در دوره صفوي تشيّع بر ايرانيان غلبه يافت.

البته ري، قم و كاشان، پايگاه شيعه بودند، ليكن اين شهرها در مقايسه با شهرهاي ديگر ايران، بسيار كوچك بودند.

در نوشتار آتي، اهم اصول اعتقادي شيعه را تبيين و اثبات خواهيم کرد.

پي نوشت ها:

[1] . تاريخ طبري : ج 3، ص 378.

[2] . استيعاب : ج 2، ص 422.

[3] . الغدير : ج 9، ص 219 ـ 220

[4] . اصل الشيعه واصولها، كاشف الغطاء، ص 73، الفتنة الكبري، طه حسين، ص 134 بخش ابن سبا؛ الغدير، ج 9 ص 220، عبدالله بن سبا، سيد مرتضي عسكري، نظريّة الامامة، أحمد محمود صبحي، ص 37