فرهنگ و تمدن شیعه » شخصیتها » مستشرقین »

آندر دورى یه

اندر دوریه در سال ۱۶۴۷م “آندر دورى یه” قرآن را مستقیماً از روى متن عربى به زبان فرانسه در آورد و فرانسویان را بیش از پیش با اصول عقاید مسلمانان آشنا کرد وى در سال ۱۵۸۰م در شهر “مارسینی” واقع در شرق فرانسه به دنیا آمده بود .

 تحصیلات مقدماتى را در کشور خود به پایان رساند و سپس عازم ترکیه عثمانى شد در آن جا زبانهاى ترکى، عربى و فارسى را آموخت . آن گاه به عنوان کنسول فرانسه عازم مصر شد.

نخستین ترجمه فرانسوى گلستان سعدى که در سال ۱۶۳۴م انتشار یافت ۱۵ نیز از اوست .

 “دورى یه” با چنین سابقه و بضاعتى در حدود سال ۱۶۴۰م به ترجمه قرآن همت گماشت و اینک نخستین بار بود که کتاب دینى مسلمانان مستقیما از روى متن عربى به یکى از زبانهاى زنده اروپایى که همه مردم بدان سخن مى گفتند و نه تنها به زبان مرده لاتینى که فقط کشیشان آن را مى دانستند،ترجمه مى شد.

مترجم آن هم بر خلاف آنچه تا آن تاریخ متداول بود، مردى اهل سیاست بود نه کشیشى متعصب .

 از این رو مورد استقبال بسیار قرار گرفت و در سال ۱۶۴۹م یعنى دو سال پس از انتشار، تجدید چاپ شد و در همان سال به زبان انگلیسى سپس به زبانهاى هلندى، آلمانى و روسى در آمد .

 و از تاریخ انتشار تا سال ۱۷۸۵م بیست و چهار مرتبه به چاپ رسید و چنین موفقیتى تا آن دوره براى یک کتاب مذهبى متعلق به غیر مسیحیان سابقه نداشت.

 با این همه “دورى یه” نتوانست و نمى توانست خود را به کلى از قید اوهام پیشین برهاند . از این رو، در مقدمه کوتاهى که بر ترجمه خود افزوده، پیامبراسلام را تکذیب و مسلمانان را تحقیر کرده است .

 اما باید توجّه داشت نیمه اول قرن هفدهم دوره اوج گیرى احساسات مذهبى کاتولیک ها بود.

 بازرسان سازمان تفتیش عقاید مذهب، مسلمانان و یهودیان را به اتهام کفر، و گاه همکیشان خود را به اتهام الحاد در تلهاى آتش مى سوزاندند و خاکسترشان را بر باد مى دادند .

۱۶ لذا اگر “دورى یه” هم نمى خواست به تعصبات مذهبى دامن زند، ناگزیر بود به محافظه کارى هایى تن دهد و شاید مقدمه کوتاه یک و نیم صفحه اى او نیز بهانه اى براى گرفتن اجازه چاپ و نشر اثرش مى بود .

 چرا که او پس از مقدمه بلافاصله به شرح عقاید مذهبى مسلمانان مى پردازد و در این کار به هیچ روى از گفتن حقیقت دریغ نمى ورزد .

 “دورى یه” ترجمه قرآن را از سوره فاتحه آغاز مى کند و با سوره ناس به پایان مى رساند و این کارى بزرگ و بى سابقه بود و مترجم نمونه اى پیش رو نداشت تا از آن بهره مند شود. امروزه پس از گذشت نزدیک به چهارصد سال و با وجود بیست و هشت ترجمه کامل و بیش از دویست ترجمه جزیى و ناتمام از قرآن به زبان فرانسه و با آن همه پژوهش هایى که درباره بلاغت و محتوا و الفاظ قرآن انجام شده، ترجمه آن به هر زبانى که باشد از جمله به زبان فرانسه کارى است بس دشوار و شاید ناممکن.

هرگاه جو حاکم بر جامعه فرانسه و روحیه مذهبى مردم آن دوره و تهدید و فشار کشیشان فرانسوى جهت به انحصار در آوردن مسائل مذهبى و ممانعت از آگاهى مردم در مورد اصول ادیان دیگر، را در نظر بگیریم آن گاه به اهمیت کارى که “دورى یه” براى نخستین بار انجام داده است بیشتر پى خواهیم برد.

با این همه، ترجمه “دورى یه” نیز مانند هر کار دیگرى که براى نخستین بار انجام مى شود، داراى ضعف هایى است که مى توان آنها را به دو دسته تقسیم کرد: فنى و محتوایى .

 از لحاظ فنى کتاب فاقد فهرست و شماره گذارى و ترتیب آیات است و هر یک از سوره ها داستان وار و همچون حکایتى ترجمه شده است، به گونه اى که باز یافتن آیه اى معین در مجموع ۶۴۸ صفحه کتاب حوصله و دقت بسیارى مى خواهد .

 از سوى دیگر نام هایى که “دورى یه” براى سوره ها برگزیده، با همه کوششى که در مراجعه به تفاسیر علماى اسلامى انجام داده، یا نامناسب است یا مهجور .

 مثلاً سوره “ماعون” را به سوره La loy یعنى دین و قانون شرع در متون کهن و سوره “همزه” را Persecution یعنى شکنجه ترجمه کرده است. همین گونه است در مورد سوره هاى “کوثر” ، “والعادیات” ، “تکاثر” ، “والضحی” ، “نصر” و بسیارى از سوره هاى دیگر که به ترتیب آنها را Affluence، Les chevaux ، Abondance ،Soleil leve ، و Protection نامیده است که با اکثر ترجمه هاى دقیق تر معاصر یکسان نیست .

 البته برخى از این ناهماهنگى ها را مى توان به اختلاف واژگان متداول در قرن ۱۶ با واژگان زبان فرانسه معاصر مربوط دانست ولى برخى دیگر بدون تردید از اشتباه “دورى یه” از معادل یابى برخواسته است.

نکته دیگر در ترجمه “دورى یه” عدم توجه او به وجوه و زمان هاى افعال در زبان عربى است، و این مشکلى است که حتى برخى از مترجمان معاصر نیز نتوانستند خود را از قید آن برهانند. زیرا برایشان دشوار بوده که بیست و یک زمان مختلف زبان فرانسه را در معدودى زمان متداول در زبان عربى بگنجانند و مترجم در برگرداندن افعال در مى ماند و تنها ظاهر لفظى آنها را در نظر مى گیرند. به عنوان مثال آیه (تبت یدا ابى لهب و تب) را اینگونه معنى مى کند: “ابولهب دستهاى خود را از دست داده و خداوند او را به کیفر رسانده است”. “دورى یه” توجه نداشته است که فعل تبت در نخستین آیه سوره، هر چند بصورت ماضى ساده آمده ولى در مقام نفرین بکار رفته است و این اشتباه او، خود موجب اشتباهات دیگر شده است که مفاد آیه مبارکه فوق چنین است: (بریده باد دستهاى ابولهب! و مرگ بر او باد!) البته در برابر این نقاط ضعف، نقاط قوتى نیز هست. کمتر پیش مى آید که “دورى یه” در بازگرداندن آیات شریفه دست خوش توجیهات و تفسیرهاى متداول در میان کشیشان آن دوره شده باشد. بدینگونه ترجمه “دورى یه” اگر چه ضعف فراوان داشت و گاه تحت تأثیر پیش داوریهاى آن دوره قرار مى گرفت اما در شناساندن متن اصلى قرآن به معاصران خود بسیار موثر بود و تا سال ۱۷۳۴م، پیش از انتشار ترجمه انگلیسى جرج سیل۱۷ یکى از مآخذ معتبر و مستند اروپایى درباره اسلام و مسلمانان به شمار مى رفت.