خانواده شیعی » تربیت فرزند » کودک »

آموزش کودک از صبحانه شروع مى شود نه از زنگ مدرسه!

طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت*( W.H.O )، سلامتى عبارت است از رفاه و آسایش جسمى، روانى و اجتماعى، و تنها به عدم بیمارى یا معلولیت گفته نمى شود. تغذیه، نقش مهمى در سلامتى بدن دارد، چرا که تغذیه، براى رشد و نمو، ترمیم سلول هاى از دست رفته، فعالیت منظم بدن، فعال کردن دستگاه ایمنى، گلبول سازى و تمام اعمال حیاتى بدن لازم است.

مصرف انرژى روزانه

مقدار انرژى اى که انسان در روز مصرف مى کند، مشتمل بر دو قسمت است:

الف- انرژى پایه

حداقل انرژى اى است که انسان باید در مدت ۲۴ ساعت مصرف کند تا بتواند زنده بماند. این انرژى، همان انرژى اى است که انسان در خواب مصرف مى کند تا اعمال متابولیک بدن انجام گیرد. در خواب، قلب ضربان دارد و عمل دم و بازدم، حرکات معده، روده و جریان خون انجام مى شود، ریه ها و کبد کار مى کنند و هزارها واکنش بیوشمیایى در بدن انجام مى گیرد، که نیاز به انرژى دارند.

ب- انرژى اى که صرف انجام کارهاى روزمره مى شود

این انرژى، شامل آن مقدار انرژى است که مصرف مى شود تا انسان بتواند کارهاى فکرى، فیزیکى و مکانیکی انجام دهد. اگر انسان از تغذیه ى مطلوب برخوردار باشد و بتواند انرژى مورد نیاز روزانه ى خود را به آسانى تامین کند، از نظر کارهاى جسمى، فکرى و مغزى نیز می تواند از کارآیى مطلوبى برخوردار باشد. در غیر این صورت به سرعت، دچار خستگى، ناتوانى و ضعف مى شود و در حقیقت از سلامت لازم برخوردار نخواهد بود. حال اگر این فرد یک دانش آموز باشد که انرژى مورد نیازش تامین نشده باشد، در کلاس درس احساس خستگى و ضعف مى کند و دریافت مطلب برایش دشوار مى شود، زیرا سلول هاى مغز مقدار زیادى اکسیژن و انرژى مصرف مى کند.

تغذیه ى خوب، رشد جسمی و مغزى انسان را تامین مى کند. یک نوزاد که با وزن طبیعى حدود ۳ کیلوگرم به دنیا مى آید چنانچه درست تغذیه شود، وزنش در شش ماهگى، حدود دو برابر مى شود و به ۶ تا ۷کیلوگرم مى رسد. در یک سالگى حدود سه برابر مى شود و به ۹ تا ۱۰کیلوگرم مى رسد و در دو سالگى افزایش وزن به چهار برابر وزن تولد یعنى ۱۱ تا ۱۲ کیلوگرم مى رسد. این آهنگ رشد با سرعت کمترى هم چنان مى تواند در سنین مدرسه و دبیرستان و تا سن ۱۹ تا ۲۰ سالگى ادامه یابد.

قسمت اعظم رشد مغز انسان، در دوران جنینى و پس از آن تا دو سالگى است. به طور تقریبى ۹۵ درصد سلول هاى مغزى تا دو سالگى شکل واقعى خود را مى یابند. اهمیت غذا در دو سال اول زندگی نشان مى دهد که اگر انسانى در دوران جنینى و پس از آن تا دو سالگى به اندازه ی کافى پروتئین و انرژى مصرف نکند، سلول هاى مغزى او نمى توانند به نحو مطلوب رشد کنند و هنگامى هم که فرد به سن بلوغ برسد، نمى تواند فعالیت هاى بدنى و فکرى خود را به درستى انجام دهد.

ثابت شده است که تغذیه با شیر مادر در دو سال اول زندگی، سبب افزایش ضریب هوشى کودک تا ۸ واحد مى شود.

امروزه مى دانیم که بسیارى از عوامل غذایى مانند ویتامین ها و مواد معدنى به نحوى در ساختمان بعضی آنزیم ها که براى سوخت و ساز بدن لازم هستند شرکت دارند ؛ لذا اگر دریافت این عوامل غذایى با مشکل مواجه شود، بدن نسبت به آن عکس العمل نشان مى دهد. به عنوان مثال ویتامین B2 یا ریبوفلاوین در ساختمان غشاى میلین شرکت دارد، بنابراین زمانى که ویتامین B2 در بدن کم باشد، در ساختمان غشاى میلین اختلال به وجود می آید و ارتباطات عصبى نیز دچار اختلال ایجاد مى شود.

منابع ویتامین B2 یا ریبوفلاوین شامل: شیر پاستوریزه، تخم مرغ، جگر، گوشت قرمز و ماهى هستند.

ویتامین دیگرى که در انتقال امواج عصبى نقش دارد و باعث ارتباط انسان با محیط خارجى مى شود، ویتامین B1 است. مطالعات نشان داده است که کمبود ویتامین B1 باعث اختلال در تصمیم گیرى و یادگیرى مى شود.

منابع ویتامین B1 عبارت اند از: شیر پاستوریزه، تخم مرغ، جگر، گوشت قرمز، ماهى، گوشت پرندگان و حبوبات.

دیگر عامل موثر در یادگیری، کلسیم است. نقش کلسیم در ساختن اسکلت بدن، آنزیم ها و… واضح است.

منابع کلسیم عبارتند از: شیر، ماست، پنیر و ماهى هاى کوچک که با استخوان قابل خوردن هستند، نخود، لوبیا سبز، سبزیجات با برگ سبز.

ماده مغذى دیگر ید است که کمبود آن باعث کند ذهنى، کاهش آموزش پذیرى و ضعف قوه ى جسمى مى شود. کمبود ید در جنبه هاى مختلف اقتصادى – اجتماعى و پیشرفت تحصیلى دانش آموزان تاثیر مى گذارد که خوشبختانه این مشکل با مصرف نمک یددار در کشور ما تا حدودى حل شده است.

منابع ید عبارت اند از: غذاهاى دریایى مثل ماهى و… و نمک ید دار.

مصرف کم مواد غذایی فیبردار و یبوست مزمن نیز باعث بى حوصلگى، تاخیر و اختلال در یادگیرى مى شود. وجود محتویات دفع نشده در روده ى بزرگ که فلور میکروبى گسترده و متنوعى دارد سبب تجزیه ى بعضى مواد و ایجاد مواد سمى مختلف مى شود که این مواد به طور مجدد جذب بدن مى شوند و موجب مسمومیت بدن و اختلال در یادگیرى مى شود.

کمبود آهن و کم خونی ناشى از آن نیز منجر به کاهش میزان موفقیت در یادگیرى تحصیلى مى شود. تحقیقات نشان داده است که با درمان کم خونی، میزان موفقیت در یادگیرى نسبت به قبل افزایش مى یابد، ولى به حد طبیعى نمى رسد.

نارسایى هاى تغذیه ای در دوران رشد و تکامل مى تواند توان یادگیرى را در دوران بعدى زندگى نیز کاهش دهد. به طور مثال در مطالعه اى که بر روى کودکان انجام گرفته شده است، دیده شده که میزان یادگیرى در افرادى که دچار فقر آهن بوده اند، کمتر از گروه هم سن خود که سابقه ى کم خونى در شیرخوارگى نداشته اند، بوده است.

نوع تغذیه در دوران رشد و تکامل یعنى در سال هاى اولیه زندگى و در دوران جنینى ممکن است پیامدهاى همیشگی در بر داشته باشد. تاثیر کمبود تغذیه اى در دوران رشد و تکامل جنینى، نوزادى، شیرخوارگى و کودکى، بستگى به نوع، شدت و مدت محرومیت از آن ماده ى مغذى دارد. کمبود شدید برخى مواد مغذى مثل اسید سولفوریک، روى، ید و نظایر آن در دوران باردارى باعث سقط جنین، تولد نوزاد نارس، آسیب بافتى و مادرزادى یا عقب ماندگی هاى ذهنى در نوزادان مى شود. سوء تغذیه ى مزمن همراه با محیط آلوده، رشد و تکامل کودک را مختل مى سازد.

پیامد دیگر سوء تغذیه، تاثیر آن بر کارآیى ذهنى و یادگیرى فرد در دوران زندگى است. پژوهش هاى انجام شده تاثیر سوء تغذیه را بر کاهش فعالیت هاى مغز و یادگیرى نشان داده اند.

مواد مغذى به عنوان پیش سازهاى مواد شیمیایى – عصبى و براى ساخته شدن آن ها ضرورى هستند. کمبود مواد مغذی، کارکرد مغز و سیستم عصبى را تغییر مى دهند، طورى که علائم بى توجهى یا تحریک پذیرى در کودکان مبتلا به سوء تغذیه پروتئین – انرژى دیده شده است.

دانش آموزانى که از گرسنگى رنج مى برند، معمولاً در درس ریاضیات نمرات کمترى کسب مى کنند. گرسنگى موقت، موجب اختلال در درک مطلب مى شود و هنگامى که سوء تغذیه با نخوردن صبحانه توام باشد، اثر آن بر فعالیت هاى ذهنى بسیار عمیق تر از زمانى مى شود که فرد یکى از عارضه ها را به تنهایى دارد.

سوءتغذیه مزمن، منجر به حواس پرتى، بى توجهى به محرک هاى طبیعى و رفتارهاى کنش پذیرى در کودک مى شود.

تحقیقات نشان داده است دانش آموزى که صبحانه نخورده باشد، قند خونش پس از گذشت ساعاتى، پایین مى آید. در نتیجه انرژى فرد براى یادگیرى کم مى شود و قدرت حل مسائل فکرى مثل ریاضى در او به شدت کاهش مى یابد. چنین دانش آموزى در اواخر ساعات مدرسه، کسل است و حوصله ى نشستن در کلاس و گوش دادن به درس را ندارد؛ لذا باید گفت «آموزش کودک از صبحانه شروع می شود نه از زنگ مدرسه». در این جا نقش صبحانه و میان وعده ى صبح (ساعت ۱۰ صبح) بسیار آشکار مى شود. تغذیه ى رایگان در مدارس کشور به ویژه در مناطق محروم، از نظر اقتصادى یا فرهنگى، نقش بسزایى در افزایش یادگیرى دانش آموزان و پیشرفت تحصیلی آنها و در نتیجه توسعه ى کشور دارد.

—–

* World Health Organization

منبع: تبیان