آسیب های تهدید کننده بنیان خانواده(۱)

اینک قصد داریم در چند برنامه ، درباره آسیب هایی که دوام و بنیان خانواده را در عصر حاضر مورد تهدید قرار می دهد ، صحبت کنیم . این آسیب ها ، عمدتا” از فضای بیرون خانواده ، به درون خانواده راه می یابند و روابط اعضا را تحت تاثیر قرار می دهند . امیدواریم مورد توجه و استفاده شما قرار گیرد .

خانواده رکن اصلی جامعه ای سالم ، پویا و متعادل را تشکیل می دهد . در عصر حاضر ،‌ بیش از هر زمان دیگر ، نظام خانواده در معرض هجوم عوامل متعدد فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی قرار گرفته است . هم اینک جهانی سازی به عنوان پدیده ای مهم مطرح شده است که زیر ساخت زندگی انسانها را تغییر داده و با بهره گیری از آخرین فن آوری های ارتباطی ، کلیه ساختارهای اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی بشر را تحت تاثیر قرار داده است .
مقوله جهانی شدن به یک جریان در حال وقوع اشاره دارد که در حال دگرگون کردن جهان است . درمورد پدیده جهانی شدن ، اتفاق نظر وجود ندارد . برخی ، جهانی شدن را به عنوان پدیده رایج در چند دهه اخیر می دانند و عده ای از تحلیل گران اعتقاد دارند که این پدیده ، حاصل قرنها تغییرات سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی است . به هرحال اندیشه حاکم بر فرایند جهانی سازی ، جایگاه کانون مقدس خانواده را کمرنگ دیده است . این در حالی است که اندیشمندان علوم اجتماعی و کارگزاران فرهنگی جوامع مختلف ، بر این باورند که اگر بخواهیم جامعه ای سالم و پیشرو داشته باشیم ، چاره ای جز سرمایه گذاری درزمینه حمایت از نهاد خانواده نداریم . خانواده یک نهاد جامعه است که سلامت و یا بیماری آن می تواند تأثیر عمیق و همه جانبه ای بر ابعاد مختلف حیات اجتماعی داشته باشد . در مباحث آسیب شناسی نهاد خانواده ، یکی از محورهای مهم ، بررسی آسیب های ناشی از تحولات جهانی است . تحولات جهانی ، منشاء بروز دگرگونی هایی در روابط میان جوامع بویژه بین اعضای خانواده شده است . این تحولات ، پیامدهای مثبت و منفی متعددی را به همراه داشته است .

درواقع در دهه های اخیر ، به دنبال پیشرفت های اقتصادی و صنعتی ، نظام خانواده تحت تاثیر قرار گرفت ، به طوریکه چگونگی ازدواج ، بچه دار شدن ، سن ازدواج و شکل زندگی مشترک تغییر کرد . امروزه در جهان غرب ، خانواده دیگر محیطی نیست که کودکان در آن به خوبی تربیت و از نظر عاطفی ارضا شوند . صنعتی شدن ، سکولاریسم ، رواج نگرش های فمینیستی ، بالا رفتن روحیه مصرف گرایی و گسترش روز افزون وسایل ارتباط جمعی ، از عواملی هستند که به مرور زمان بر شکل و کارکرد خانواده تاثیر گذاشته اند .

در حال حاضر ، تاثیر وسایل ارتباط جمعی و شیوع بی بند و باری های اخلاقی ، موجب تغییرات فرهنگی در سطح جوامع شده که این مسئله خانواده ها را در جوامع مختلف با چالش های جدی مواجه ساخته است . یکی از پیامدهای منفی در روند جهانی شدن ، گسستگی خانواده است . ازدیاد طلاق در جوامع امروزی ، از نشانه های این گسستگی است که به دنبال خود مسائلی چون فقر ، ‌بزهکاری و افزایش فرزندان بی سرپرست را به همراه دارد . طی دهه های اخیر بویژه در جوامع صنعتی ، با افزایش سن ازدواج ، نحوه جدیدی از زندگی به نام ” زندگی مشترک بدون ازدواج رسمی ” پدیدار شده است . کسانی که زندگی مشترک بدون ازدواج دارند ، رفتار خود را اینگونه توجیه می کنند که با زندگی در کنار هم ، شناخت بیشتری از یکدیگر پیدا می کنند و پس از آن به ازدواج قانونی اقدام می نمایند . آقای دکتر شیخی از صاحب نظران علوم اجتماعی می گوید :
” افزایش این نوع خانواده های غیر حقیقی ، باعث شده است تا قداست خانواده کاهش یافته و نظام خانواده هرچه بیشتر به سوی ناپایداری سوق یابد . این شکل از خانواده ها با آسیب پذیری بیشتری مواجهند . چرا که احتمال اینکه این نوع هم زیستی به ازدواج های رسمی منجر نشود ، بسیار زیاد است . امروزه با تاخیر در ازدواج و افزایش روند این نوع همزیستی مشترک در جوامع غربی ، مسئله فرزندان غیر قانونی ، این جوامع را با مشکلات متعددی مواجه ساخته است . ”
روانشناسان و کارشناسان علوم تربیتی ، به این شکل از روابط میان زن و مرد ، انتقادات اساسی دارند . آنها می گویند در این نوع از روابط غیر اخلاقی و غیر قانونی ، روحیات دو طرف به ویژه زن ، آسیب های جدی می بیند . از سوی دیگر هیچ آینده قابل تضمینی برای زن و مرد وجود ندارد . چراکه آنها برای تامین حقوق خود ، هیچ تعهدی نسبت به یکدیگر ندارند . از سوی دیگر بخش مهمی از سال ای زندگی ، بیهوده و بی هدف و در بلا تکلیفی سپری می شود و اگر فرزندی نیز به دنیا بیاید ، مشکلات بیشتری بروز می کند . به همین دلیل است که آموزه های اسلام ، با این نوع از خانواده های کاذب مخالفت می کند . اسلام ، علاوه بر آنکه این نوع زندگی مشترک را غیرقانونی و مخالف موازین شرع می داند ، از نظر عقلی و منطقی نیز آن را به زیان زن و مرد می داند . از دیدگاه اسلام ، روابط میان زن و مرد برای تشکیل زندگی ، باید در چارچوب موازین اخلاقی ، حقوقی و قانونی شکل گیرد ، به طوریکه حقوق و وظایف هریک از آنها در زندگی مشترک روشن باشد . زن وشوهر نسبت به هم متعهد هستند و باید به تعهدات خود در طول زندگی مشترک و یا احیانا” پس از جدایی عمل کنند .

از دیگر پیامدهای جهانی سازی ، گسترش فعالیت های اقتصادی در سطح جهان است . این مسئله درکنار پیامدهای مثبت ،‌ اثرات منفی بر نظام خانواده در جوامع مختلف داشته است . امروزه زنان ، حضور بسیار جدی در فعالیتهای اقتصادی دارند . البته از دوره رنسانس برای نیروی کار زنان ، برنامه ریزی شد و زنان به راحتی جذب بازار کار شدند و کمبود نیروی کار را جبران کردند . چراکه زنان به دلیل مشکلات اقتصادی ، به ناچار کار با دستمزد پائین و یا در شرایط سخت را پذیرفتند . حضور زنان به عنوان نیروی کار ، با شعار همانندی زنان با مردان تحقق یافت ، بدون آنکه در این فرایند ، ویژگی های جسمی و روانی زنان ، مورد توجه قرار گیرد . هرچند حضور زنان در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی لازم است و می بایست از توانمندیهای آنان در عرصه هایی که امکان دارد ، استفاده شود . اما این حضور باید متناسب با ویژگیهای جسمی و روحی زنان باشد . هم اکنون حضور زنان در محیط کار و بیرون از فضای خانواده ، ‌به گونه ای است که چنانچه آنان نتوانند بار سنگین وظایف بیرون و داخل خانه را بر دوش کشند ، خانواده با آسیبهای جدی مواجه می شود . مسئولیت سنگین وظایف شغلی بیرون از خانه و نیز مسئولیتهای درون خانواده ، زنان را به لحاظ روحی و جسمی ، دچار افسردگی و خستگی می کند . در نتیجه از توانمندیهای آنان برای انجام وظایف خطیر مادری که جایگزینی برای آن وجود ندارد ، می کاهد . این مسئله بر تربیت کودکان و تامین نیازهای عاطفی اعضای خانواده تاثیر منفی می گذارد . از سوی دیگر ، فرصت بازیابی توانمندی های فکری و روحی را از زنان می گیرد .یکی دیگر از مسائلی که در دنیای امروز ، خانواده را با چالش های جدی مواجه ساخته است ، کارکرد رسانه های ارتباطی است . رسانه های جمعی به دلیل کارکردهای متنوع خود ، به تدریج جایگزین ارتباط بین فردی از نوع چهره به چهره شده اند ، بطوریکه فضای انفرادی به جای فضای جمعی و عاطفی ، بر خانواده ها حاکم شده است . درنتیجه ، اعضای خانواده به جای گفتگوی صمیمی با یکدیگر ، با ابزارهای الکترونیکی ارتباط برقرار می کنند ، ارتباطی که فاقد بار عاطفی و احساسی است .

منبع: پایگاه اینترنتی رادیو دری ایران