خانواده شیعی » سبک زندگی »

آسیب شناسى دوستى ها

این نکته را همه ى ما مى دانیم که تمام خوشبختى ها و سعادتها در امکانات مادى و دنیوى خلاصه نشده اند؛ بلکه یک سعادت هست که از خیلى چیزها بهتر و مطلوب تر است، اما هر کسى داراى آن نیست و آن، هم نشین و رفیق خوب است.

جوان از روحیه اى پاک وسرشار از زیبایى ومهربانى برخوردار است و این روحیه ى حساس او در رسیدن وى به اهداف خویش بسیار با ارزش است و نباید این روحیه، دچار آسیب یا خطر شود. یکى از این خطراتى که جوان را تهدید مى کند، همنشین و رفیق بد است. جامعه پذیرى، فرایندى است که در جریان آن، انسانها طى چندین سال و در سنین مختلف، الگوهایى را از یکدیگر یاد مى گیرند. بسیارى از الگوهاى پذیرفته شده و مورد قبول جوانان، پیشنهادى از ناحیه ى دوستانشان است؛ زیرا جوان بیشتر به گروه همالان وهمسالان خود بها مى دهد تا به دیگران. لذا دوست و هم نشین انسان مى تواند آثار و کارکردهاى مثبت ویا منفى برشخص بگذارد و ما در این نوشتار به گوشه اى از کارکردهاى منفى و ویژگی هاى دوست بد خواهیم پرداخت.

رویکرد اسلام به دوستى

دوستى، از واژه هایى است که همه ى ما با آن مأنوس بوده ایم و کم و زیاد با آن آشنا هستیم. هر کسى براى دوستى تعریفى دارد؛ اما براى بهتر شناختن واژه ى دوست، بهتر است به سراغ کلام زیباى حضرت على (علیه السلام) برویم. حضرت مى فرماید: «دوست، کسى است که تو را ظلم ودشمنى دور و در نزدیکى و احسان، کمک کند».(۱)

با این سخن معلوم مى شود که هرکسى نمى تواند دوست ما باشد بلکه باید دو شاخصه ى مهم داشته باشد. یکى اینکه ما را در نیکى کردن به دیگران یارى برساند (نه اینکه مانع بشود ) و دوم اینکه ما را از دشمنى و کینه و ستم، دور نگه دارد.

نباید با هرکسى رابطه ى صمیمى و عاطفى برقرار کرد؛ زیرا دوست به طور ناخودآگاه در ما اثر مى گذارد. پس اگر دوستانمان از صفات برجسته (مثل خوش اخلاقى و ادب) برخوردار بودند ما هم یاد مى گیریم که خوش اخلاق و با ادب باشیم. و اگر برعکس، دوستانمان بد زبان و بد اخلاق باشند در وجود ما هم این رفتارهاى زشت، نفوذ مى کند.

انسانها بدون اقوام وخویشان مى توانند به زندگى خود ادامه دهند ولى بدون دوست و هم نشین، قادر به ادامه ى زندگى نیستند. دوست در زندگى هر یک از انسانها نقش هاى بسیار متنوعى بازى مى کند، چنان که جامعه شناسان همه بر این مطلب، اتفاق دارند که میزان تأثیرگذارى گروه همسالان بر افراد، بیشتر از دیگر گروه هاست. به این ترتیب، لزوم دقت در انتخاب دوست براى ما روشن مى گردد. پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) چهارده قرن پیش فرموده است: « دین هر شخص، متناسب با دوست اوست».(۲)

شناخت، عاملى مهم در دوستیابى

آنچه عقل به ما حکم مى کند این است که در هر کارى اول باید شناخت وآگاهى نسبت به آن پیدا کرد و بعد اقدام به آن کار کرد. در دوستیابى هم همین طور است. در ابتدا شخص باید دوست خود را بشناسد و از او آگاهى کامل داشته باشد و بداند که آن دوست، چه خصوصیات و روحیاتى دارد. آیا آن روحیات واقعا مورد پسند است؟ خیلی ها به خاطر جذابیت هاى ظاهرى و عوامل بیرونى، جذب شخص مى شوند و پیوند دوستى مى بندند بدون شناخت و آگاهى از روحیات یکدیگر، چنین دوستی هایى دوام و استمرار و فایده ى مطلوبى ندارد و به دنبال آن، پشیمانى است. پس شناخت، عامل مهمى در دوست یابى است، چنان که حضرت على (علیه السلام) مى فرماید: «با کسى که او را نشناخته اى اقدام به دوستى مکن».(۳)

ویژگی هاى دوست بد

۱)نادان:

انسانهایى که از نظر فکرى دچار ضعف هستند، چون معیارهاى ثابت وصحیحى در زندگى خود ندارند، همواره دچار اشتباه مى شوند. چنین افرادى هرگز صلاحیت لازم را براى دوستى ندارند؛ چون از روى نادانى به انسان ضربه هاى سختى مى زنندکه هرگز جبران شدنى نیست و یا جبران آن بسیار مشکل است. مولاى متقیان على(علیه السلام) مى فرماید: «سزاوار است که مسلمان از برادرى کردن با سه گروه اجتناب نماید: بى حیا، نادان و دروغگو».(۴)

۲) شرور: 

بعضى افراد را در جامعه مى بینیم که اینها اصلا فکر نمى کنند براى چه هدفى زندگى مى کنند و در فکر زیبا زندگى کردن و سالم زیستن نیستند وهمواره درصدد اذیت و آزار دیگران اند. چنین انسان هایى هرگز ویژگى دوست خوب را ندارند. در حدیثى از حضرت على (علیه السلام) آمده که: «مصاحبت وهم نشینى با اشرار، موجب پیدایش شر مى گردد».(۵)

پس معلوم شدکه کارکرد دوستى با اشرار، ایجاد شر است. و این نکته هم نباید مورد غفلت قرار گیردکه افراد شرور، غالبا با ظاهرى آرام و جذاب با انسان برخورد مى کنند و مدعى مرام و معرفت و… نیز هستند. لذا باید مراقب دوستى با چنین افرادى بود.

۳) حسود:

از دوستى با افراد حسود باید اجتناب کرد؛ زیرا انسانهاى حسود به دنبال این هستندکه افراد و دوستان خود را از پیشرفت باز دارند وچنین افرادى هرگز خیر و خوبى را براى دوستان خود نمى خواهند بلکه به دنبال از بین بردن خوبی ها و یا جلوگیرى از پیشرفت دوستان خود هستند.

راه و روشى که دوست حسود براى اجراى هدف شومش دنبال مى کند این است که با دوستان خود چنان برخورد صمیمى و عاطفى برقرار مى کند که من و شما هرگز تصور نمى کنیم که این شخص، مخالف ماست، بلکه برعکس، تصور مى کنیم که خیرخواه ماست، در حالى که او دست اندر کار نفاق و دورویى است، تا بتواند مانع پیشرفت دوستش بشود.

حضرت على (علیه السلام) مى فرماید: «حسود، دوستى اش را در سخنانش ظاهر مى کند و کینه اش در اعمالش مخفى مى سازد. پس او به نام، دوست و به صفت، دشمن است».(۶)

از این کلام زیبا فهمیده مى شود که دوست واقعى، بین گفتار و کردار و نیتش هیچ تناقضى مشاهده نمى شود؛ بلکه کردارش با گفتار وى موافق است و هرگز اهل نفاق نیست و هیچ گاه در خیرخواهى براى دیگران، تردیدى به خود راه نمى دهد.

۶-۴) خیانت کننده، ستمگر و سخن چین

امام صادق (علیه السلام) مى فرماید: «از سه گروه مردم برحذر باش: خیانت کننده، ستمگر و سخن چین».(۷)

ازدید گاه امام صادق (علیه السلام) این سه گروه، اصلا ادبیات دوستى و صمیمیت را نمى شناسند؛ چرا که آدم خیانتکار، اهل وفا نیست و دوستش را در مواقعى که نیاز به او دارد، تنها مى گذارد. آدم ستمگر هم معناى دوستى را درک نکرده و به جاى محبت واقعى همواره به دنبال ظلم و چپاول و بهره کشى است. شخص سخن چین هم چون صحبت ها و گفتگوهاى دیگران را اینجا و آنجا بازگو مى کند، از این کارش مى فهمیم که سخنان و گفتگوهاى ما بین او و دوستش را نیز براى دیگران خواهد گفت و ابدا راز دار و امانت دار نیست و زیان دوستى با او، بیش از سود است.

۷) افراد پست و کم اعتبار در جامعه

امام صادق(علیه السلام) یکى از ویژگیهاى دوست بد را این چنین متذکر مى شود: «از همراهى با فرد پست و فرومایه برحذر باش؛ چرا که همراهى با او، تو را به راه خیر نمى کشاند».(۸)

افراد فرومایه و پست پایبند به مسائل اخلاقى و انسانى نیستند و به هر کارى – حتى اگر گوهر انسانى شان را خوار سازد- تن مى دهند. در نتیجه کسانى که با آنها هم نشین باشند، هرگز به خوبیها گرایش پیدا نمى کنند؛ چون خود شخص فرومایه به دنبال نیکی ها نیست و تنها به گذراندن زندگى و خوشی هاى گذرا ومنافع آنى فکر مى کند. چنین افرادى، نه تنها اعتبارى در جامعه ندارند، بلکه از نظر شخصیت فردى نیز خودکم بین و فاقد اعتماد به نفس هستند که از منظر اسلام از هم نشینى با آنها باید پرهیز شود.

۸) بازدارنده از خوبی ها و سوق دهنده به زشتى ها

دوستان بد همواره در مسیرى قرار دارند که مانع خوبی ها و نیکی ها مى شوند و سعى و تلاش آنها در جهت انجام دادن کارهاى زشت و نابهنجار و یا دست کم بیهوده و بد فرجام است.

این، قسمتى از صفات دوستان بد است. لذا مى توان صفات مقابل آن را از جمله صفات خوب ومعیارهاى دوست خوب دانست.

اما نکته اى که باید متذکر آن بشویم این است که در حدیثى از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آمده است که: «تنهایى، بهتر از همنشین بد است».(۹) دوست بد آن قدر بر کالبد و شخصیت و روح انسان، تأثیر مى گذارد که پیامبر فرمودند: تنها باش؛ ولى دوست بد نداشته باش!

انسان به دنبال تعامل و ارتباط برقرار کردن با دیگران است و همین خصلت است که او را از دیگر موجودات، متمایز مى سازد؛ اما باید توجه کرد که به چنگال دوست بد و ناشایست گرفتار شدن، مخرب است و عامل سقوط انسان از جایگاه والاى انسانى اش مى شود. بدین ترتیب، اگر انسان تنها باشد، بهتر از آن است که در معرض سقوط و انحراف قرار بگیرد. پس چه خوب است که جوانان، بیشتر تلاش و همتشان را در انتخاب دوست خوب، صرف کنند.

راز بقاى دوستى ها

از آنجا که هدف از دوستى ها، استمرار و دوام روابط اجتماعى و عاطفى است، بعد از دقت کافى در انتخاب دوست باید مراقبت کنیم تا دوستى هایمان به بن بست و یا جدایى منجر نشوند. لذا باید چند نکته ى مهم را در دوستى ها مراعات کنیم.

۱) پرهیز از شوخى زیاد

شوخى زیاد و خارج از چارچوب ادب و اخلاق، هم از هیبت شخص مى کاهد و هم ممکن است منجر به رنجیدگى یا دشمنى شود. براى جلوگیرى از این مطلب باید با دوستان خود به اندازه مزاح و شوخى کنیم و نه بیشتر، چنان که حضرت على (علیه السلام) مى فرماید: «شوخى زیاد، ارج و احترام را مى برد و موجب دشمنى مى شود».(۱۰)

۲) دخالت و تجسس نکردن در امور خصوصى دوستان

حالا که دوست یکدیگر شدیم، بدین معنا نیست که به هر طریقى حتما باید از امور خصوصى و شخصى یکدیگر باخبر شویم؛ چون تجسس کردن در حریم خصوصى افراد، کار ناپسندى است. حضرت على (علیه السلام) مى فرماید: «کسى که نسبت به دوستش تجسس و موشکافى نماید، دوستى اش از بین مى رود».(۱۱)

۳)پرخاش نکردن

یکى از چیزهایى که باعث تداوم دوستى ها مى شود، محبت کردن است و در مقابل، یکى از عواملى که باعث سردى دوستی ها مى شود، پرخاش گرى با دوست است. اگر کسى به دوستش عصبانیت نشان داد و تندى کرد، در حقیقت، بین خودش و دوستش جدایى انداخته است.

امام على(علیه السلام) به این سه نکته اشاره دارد و مى فرماید: «آن گاه که کسى به برادرش دشنام دهد و او را به خشم آورد، همانا او را ترک کرده است».(۱۲)

پس یکى از عواملى که باعث کمرنگ شدن دوستى ها مى شود، پرخاشگرى ودشنام گویى است که باید در میان دو دوست، وجود نداشته باشد.

۵-۴)احترام و تواضع

عامل دیگرى که باعث کمرنگ شدن دوستى ها مى شود، رعایت نکردن جایگاه اجتماعى و منزلت فردى دوست در روابط و گفتگوهاست. چه بسا یک برخورد ناشایست و یا یک بى احترامى در جمع، باعث دلسردى مى شود و تا ابد، دوستى کسى را از دست مى دهیم. عامل دیگرى که باعث بقاى دوستى ها مى شود، ارج نهادن به دوست و با او با تواضع برخورد کردن است.

کارکردهاى منفى دوستان ناباب

۱) از نظر فکرى و عقیدتى: دوستانى که داراى افکار نامعقول و فرصت طلبانه وسطحى و یا عقاید ناصحیح و رشد نیافته اى هستند، دوستى با آنها، فکر و عقیده ى جوان را دچار تشویش و بى ثباتى مى کند و در او گرایش هاى فکرى ویران گرى به وجود مى آورد.

۲) از نظر اخلاقى:وجود غرایز در جوان و نشاط و توان زیاد وى از یک طرف و عدم ارضاى به موقع و صحیح آن غرایز از سویى، سبب مى شود که یک عده دوستان ناباب به میدان بیایند تا جوان را از نظر اخلاقى به سمت وسوى مطلوب خود برند. لذا اولین راه براى حفظ خود، این است که از دوستى با چنین افرادى پرهیز کنیم و پیوسته به چارچوب هاى قانونى – اخلاقى و علمى – عقلانى در ارضاى غرایز، توجه و پایبندى داشته باشیم. تقویت اراده و ایمان، مشارکت در فعالیت هاى اجتماعى و عبادت هاى جمعى، کار، ورزش، هنر، و ازدواج، جوان را از افتادن به ورطه ى چنان دوستى هایى برکنار نگه مى دارد.

۳) بى هویتى و خود باختگى: یکى از آسیب هاى عمده اى که جوانان را مورد تهدید قرار مى دهد، خودباختگى یا احساس بى هویتى است. جوانان خود باخته، دیگر به فرهنگ و تمدن اصیل خود توجهى ندارند و همه چیز در فرهنگ هاى وارداتى مى بینند. سرمایه دارى جهانى، براى رسیدن به این هدف و جذب نخبگان و تصرف بازارهاى جهان سوم، دائما این فکر را تزریق مى کند که جوانان براى پیشرفت خود باید به مظاهر غربى رو بیاورند. جوان آزاد اندیش، براى حفظ باور و هویت خود، باید به توانایى خود ایمان داشته باشد و بداند که در سایه ى تلاش و کوشش خود و با بهره گیرى از سرمایه هاى علمى – فرهنگى جامعه ى خویش با الگوگیرى از پیشوایان خویش، خیلى بهتر مى تواند در جهان پرآشوب کنونى، به ساحل آرامش، پیشرفت و خوشبختى دست یابد.  به امید آن روز.

پى نوشت ها:

۱-۱۲٫ میزان الحکمه،حدیث ۱۰۳۱۱، ۱۰۲۲۱، ۱۰۳۲۱، ۲۳۴، ۱۰۲۵۲، ۳۹۱۶، ۱۰۲۶۲، ۱۰۲۷۵، ۱۰۲۳۵، ۱۸۸۹۵، ۱۰۲۹۹، ۱۰۲۹۱٫

منبع: محمد صادق ربانى؛ نشریه حدیث زندگى