آداب روزه در سنت پیامبر اسلام(ص)

امام صادق (عليه السلام) مى فرمود: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) آن قدر پى درپى روزه مى گرفت که مى گفتند: ديگر افطار نمى کند. سپس آن قدر پشت سر هم افطار مى کردکه مى گفتند: ديگر روزه نمى گيرد. پس از آن يک روز در ميان روزه مى گرفت.

سپس روزهاى دوشنبه و پنجشنبه از هر هفته را روزه مى گرفت. سرانجام سنّت بر آن جارى شد که آن حضرت در هر ماه سه روز: پنجشنبه اول ماه، و چهار شنبه وسط، وپنجشنبه آخر ماه را روزه مى گرفت. و آن حضرت مى فرمود: اين روزه همه عمراست (اگر کسى چنين کند مثل آن است که تمام عمرش روزه باشد) .

امام صادق (عليه السلام) فرمود: پدرم مى فرمود: هيچ کس نزد خداوند مبغوض تر ازکسى نيست که وقتى به او نگويند: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) چنان و چنان مى کرد، او در جواب بگويد : خدا مرا به خواندن نماز و روزه بسيار عذاب نخواهد کرد (نماز و روزه حدمعينى ندارد و هر چه بيشتر بهتر!) . زيرا معنى اين حرف اين است که گويارسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) از انجام بيش از آن عاجز بود.

امام صادق (عليه السلام) فرمود: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) در آغاز بعثت آن قدر پى درپى روزه مى گرفت که مى گفتند ديگر افطار نمى کند. سپس آن قدر افطار مى کرد که مى گفتند ديگر روزه نمى گيرد. آن گاه از اين روش دست برداشت و يک روز در ميان روزه مى گرفت که روزه حضرت داود (عليه السلام) باشد. سپس آن را ترک کرد و سه روز ايام البيض (سيزده و چهارده و پانزدهم هر ماه) را روزه مى گرفت. و سرانجام از آن هم صرف نظر کرد و سه روز را در دهه هاى ماه پخش کرد: پنجشنبه دهه اول، وچهارشنبه دهه دوم، و پنجشنبه دهه سوم. و تا زنده بود اين روش را ادامه داد.

على (عليه السلام) فرمود: روزه گرفتن سه روز از هر ماه که پنجشنبه اول وچهارشنبه وسط و پنجشنبه آخر باشد و روزه ماه شعبان، وسوسه را از دل، و غم وغصه را از قلب آدمى مى زدايد. . . ما اهل بيت پنجشنبه اول و آخر و چهارشنبه وسط هر ماه را روزه مى داريم .

عنبسه عابد گويد: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) رحلت فرمود در حالى که هميشه ماه شعبان و ماه رمضان و سه روز از هر ماه را روزه مى گرفت.

روزى رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) به ياران خود فرمود: کدام يک از شما تمام روزها را روزه مى داريد؟سلمان گفت: يا رسول اللّه، من. يکى از حاضران گفت: اى سلمان، اکثر روزها تو را ديده ام که غذا مى خورى!سلمان گفت: چنان نيست که توگمان کرده اى، من در هر ماه سه روز آن را روزه مى گيرم، و خدا فرموده: «هر که يک عمل خوبى انجام دهد ده برابر آن ثواب داده مى شود». و از طرفى هم روزه ماه شعبان را به ماه رمضان وصل مى کنم، و هر که چنين کند ثواب روزه تمام دهر رادارد. رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) به آن مرد فرمود : کجا ديگر با مثل لقمان حکيم برخوردخواهى کرد؟آنچه خواهى از او بپرس که تو را پاسخ خواهد داد.

سماعه گويد: از امام صادق (عليه السلام) پرسيدم: آيا رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) ماه شعبان را روزه مى گرفت؟فرمود: آرى، ولى تمام آن را روزه نبود. پرسيدم: چند روز از آن را افطار مى کرد؟فرمود: افطار مى کرد. اين سؤال را سه بار تکرار کردم و آن حضرت بجز کلمه«افطار مى کرد»چيزى نمى فرمود، سپس سال بعد نيز همان سؤال را ازحضرت کردم و باز همان طور پاسخ فرمود.

امام باقر (عليه السلام) فرمود: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) ماه شعبان و ماه رمضان را روزه مى گرفت و آن دو را به هم وصل مى کرد، ولى ديگران را از اين کار نهى مى نمود، ومى فرمود: اين دو ماه، ماه خداست و روزه آن کفاره گناهان قبل و بعد آنها خواهدبود.

مؤلف: شايد مراد از نهى اين باشد که آن حضرت خوش نداشت مردم تمام ماه شعبان را روزه بگيرند، چنانکه در پاره اى از اخبار امر شده که ميان روزه ماه شعبان وماه رمضان و لو به يک روز در اواسط آن افطار کنند.

انس بن مالک گويد: طعام رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) شربتى در افطار و شربتى درسحر بود، و بسا اتفاق مى افتاد که شبانه روز جز يک بار خوردنى نداشت. و خيلى ازاوقات اين شربت شير بود و گاهى غذاى آن حضرت نان خيس خورده بود.

امام صادق (عليه السلام) فرمود: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) زمانى که رطب (خرماى تازه) وجود داشت اول چيزى که با آن افطار مى کرد رطب بود و در زمان تمر (خرماى خشک) با تمر افطار مى فرمود.

امام باقر (عليه السلام) فرمود: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) وقتى روزه مى گرفت و براى افطاربه چيز شيرينى دست نمى يافت با آب افطار مى کرد.

و در بعض روايات وارد است: آن حضرت گاهى با کشمش افطارمى کرد.

شيخ مفيد رحمه اللّه گويد: از آل محمّد عليهم السّلام روايت شده که سحرى خوردن مستحب است اگر چه با يک شربت آب باشد. و روايت شده که بهترين غذاى سحر«خرما»و«قاووت»است، زيرا رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) در سحرها از آن ميل مى کرد.

رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) بيشتر اوقات حليم مى خورد و گاهى نيز آن را غذاى سحر قرار مى داد.

رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) چون ماه رمضان فرا مى رسيد تمامى اسيران را آزادمى کرد، و به هر سائلى چيزى مى داد.

على (عليه السلام) فرمود: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) دهه آخر ماه مبارک رمضان بستر خودرا جمع مى کرد و کمر همّت براى عبادت محکم مى بست. و در شب بيست و سوم اهل بيت خود را بيدار نگه مى داشت و به صورت هر کدام که خواب بر او غلبه مى کرد آب مى پاشيد تا خواب از چشمش برود.

همچنين حضرت فاطمه (عليها السّلام) هيچ يک از اهل خانه خود را نمى گذاشت که در آن شب بخوابند و براى اينکه خوابشان نبرد غذاى کمترى به آنان مى داد و از روز، خود را براى شب زنده دارى آماده مى کرد، و مى فرمود: محروم است کسى که از خير اين شب بى بهره ماند.

على (عليه السلام) فرمود: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) روز عيد فطر هنگامى که مى خواست براى نماز عيد به سوى مصلّى بيرون رود قبلا با چند دانه خرما يا کشمش افطارمى نمود .

شيخ صدوق رحمة اللّه گويد: سنّت آن است که آدمى در عيد قربان بعد از نماز، و در عيد فطر قبل از نماز چيزى بخورد.

ملحقات

از برخى زنان پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله) روايت شده که آن حضرت روز نهم ماه ذى حجه و سه روز از هر ماه (پنجشنبه اول ماه و چهار شنبه وسط و پنجشنبه آخرماه) را روزه مى گرفت.

چون ماه مبارک رمضان فرا مى رسيد رنگ رخسار رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) تغيير مى کرد و نماز خواندنش زياد مى شد، و در دعا و درخواست از خداوند بسيارزارى و تضرع مى کرد و از خدا ترسان بود.

رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) هرگاه از امرى غمگين مى شد، با نماز خواندن و روزه گرفتن بر دفع آن غم يارى مى جست.

على (عليه السلام) فرمود: چون ماه شعبان فرا مى رسيد، رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) در اول آن، سه روز، و در وسط آن سه روز، و در آخر آن سه روز روزه مى گرفت، و دو روزبه ماه مبارک رمضان مانده روزه نمى گرفت، سپس ماه رمضان را روزه مى داشت.

امام صادق (عليه السلام) فرمود: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) چون مى خواست افطار کند باحلوا آغاز مى کرد، و اگر حلوا نبود با يک حبّه قند يا خرما افطار مى فرمود، و اگرهيچ کدام نبود با آب نيم گرم افطار مى نمود.

جابر گويد: امام باقر (عليه السلام) فرمود: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) با دو چيز سياه افطارمى کرد. پرسيدم: دو چيز سياه چيست؟فرمود: يکى خرماى خشک و آب، وديگرى خرماى تازه و آب.

رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) با خرما افطار مى کرد، و هرگاه شکر مى يافت با آن افطار مى نمود.

امام صادق (عليه السلام) فرمود: چون دهه آخر ماه مبارک رمضان مى رسيد، رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) کمر همّت مى بست و از نزديکى کردن با زنانش احتراز مى کرد وشب زنده دارى مى نمود و خود را براى عبادت فارغ مى ساخت.

به روايت ديگر: خود به عبادت مى کوشيد و خانواده اش را نيز به کوشش وامى داشت و آنان را از خواب بيدار مى کرد.

 شيخ طوسى رحمه اللّه گويد: آنچه از سنّت رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) ثابت شده اين است که آن حضرت خود متصدى رؤيت هلال ماه مبارک رمضان مى شد و در جستجوى آن برمى آمد .

على (عليه السلام) فرمود: جدا کردن زکات فطره پيش از[نماز]فطر از سنّت است.

شيخ صدوق رحمه اللّه گويد: گفتن تکبير [هاى مخصوص ] پس از ده نماز، ازشب عيد فطر بعد از نماز مغرب و عشا تا بعد از نماز عصر روز دوم شوال، و پس ازده نماز، از روز عيد قربان پس از نماز ظهر و عصر تا بعد از نماز صبح روز دوازدهم ذى حجّه [براى کسانى که در مکه نيستند] از سنّت است.

سعيد نقّاش گويد: امام صادق (عليه السلام) به من فرمود: آگاه باش که در عيدفطر تکبير گفتن از سنّت است. گفتم: چه زمانى بايد گفت؟فرمود: بعد از نماز مغرب و عشاء شب عيد فطر و بعد از نماز صبح عيد و بعد از نماز عيد فطر، سپس تکبيرات را قطع کند.

على (عليه السلام) فرمود: تعجيل در افطار روزه و تأخير در خوردن حرى وخواندن نماز مغرب پيش از افطار سنّت است. . .

امام صادق (عليه السلام) مى فرمود: سنّت بر اين است که زکات فطره يک صاع (که تقريبا سه کيلوگرم است از يک جنس، مثلا) از خرما يا کشمش و يا جو داده شود.

رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) فرمود: خداى متعال شش خصلت را براى من نپسنديدو من نيز آنها را براى جانشينان خود و پيروان آنان نمى پسندم، که از جمله آنها: روزه، بازى کردن با زن (يا بد زبانى) در حال روزه است.

مردى به امام رضا (عليه السلام) در روز عيد فطر عرض کرد: من امروز با خرما وبا خاک قبر (تربت امام حسين (عليه السلام)) افطار کردم. آن حضرت فرمود: سنّت و برکت رابا هم جمع کرده اى.

رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) با جرعه اى آب، يا کمى شير و يا چند دانه خرما افطارمى کرد .

منبع: سنن النبى، علامه سيد محمدحسين طباطبائى